2025 йил 30 октябрдан 13 ноябрга қадар Ўзбекистоннинг қадимий Самарқанд шаҳрида ЮНЕСКО Бош конференциясининг 43-сессияси бўлиб ўтади. Бу анжуман тарихда илк бор ЮНЕСКОнинг Париждаги қароргоҳидан ташқарида ташкил этилмоқда. Ушбу тадбир доирасида ЮНЕСКОга аъзо давлатлар вакиллари таълим, фан ва маданият соҳаларидаги стратегик йўналишларни муҳокама қилиш учун бир жойга жамланади.
Мен ЮНЕСКОга ишонмайман. Бугун, дунё миқёсидаги катта бир тадбир арафасида, ҳукуматимиз кун-у тун тиним билмай тайёргарлик кўраётган, ободонлаштирувчилар ва бошқа барча ташкилотларни шошилинч ҳаракатга келтираётган бир пайтда, балки бу гапларим жиноятдек туюлар. Бу фикрлар давлат нашрида ишлайдиган, маълум маънода шу ҳукуматга боғлиқ бўлган инсон оғзидан чиқса, айниқса “гўё хиёнатдек” туюлади. Аммо мен айтишни лозим топдим ва айтаман.
Мен ЮНЕСКОга ишонмайман. Бу ташкилотнинг аҳамиятини тушунмаганим учун эмас, аксинча унинг асл буюк ғоясини жуда яхши англаганим учун. Мен Николай Рерих томонидан бир вақтлар илгари сурилган буюк ғояни жуда яхши тушунаман — Аслиддин Исаев қаламига мансуб унинг рамзий портрети ўн йилдан бери менинг ишхонам деворида осилиб турибди. Рерих, рассом ва мутафаккир сифатида, 1935 йилда инсониятга маданий бойликларни ҳимоя қилиш ҳақидаги пактни — Рерих Пактини таклиф этган. Унинг доира ичидаги учта қизил ҳалқа “Тинчлик байроғи” маданият билан боғланган ўтмиш, ҳозир ва келажак бирлигини англатади. Бу белги Амир Темурнинг тамғасидаги уч ҳалқа билан ҳамоҳанг эди — абадийлик, куч ва масъулият рамзи.
Рерихнинг орзуси маданият ва тарихий обидаларни қонунлар ёрдамида эмас, балки тарбия, маърифат ва инсоннинг ички маданияти орқали маънавият муқаддаслиги сифатида ҳимоя қилиш эди. Аммо бугунги ЮНЕСКОда маданият халқаро обрў ва туризм воситасига айланиб қолди. Ва сиёсат қуролига ҳам…
Ҳозир “ЮНЕСКО ҳимоясидаги ёдгорлик” деган иборани эшитсам, Регистон ҳақиқатан ҳам бу ҳимоя доирасидамикан, деб ўйлаб қоламан. Афросиёб-чи? У ерда ресторанлар ва уйлар қурилган жойни-чи? Ёки Самарқанд вилояти тарихий-ўлкашунослик музейи бир вақтлар савдогар Калантаровнинг уйи, кейинчалик шаҳарнинг илк кутубхонаси, ҳозир эса болалар кутубхонаси бўлиб хизмат қилаётган бинога-чи? Бу объектлар бир йилдан ортиқ вақтдан бери ноаниқ аҳволда. Ва, очиғини айтаман, уларнинг тақдири хусусида бир нима дея олмайман.
Шундай бўлдики, Самарқанд ЮНЕСКОнинг Бутунжаҳон маданий мероси рўйхатига алоҳида бинолар сифатида эмас, балки тарихий ҳудуд сифатида киритилган — 1123 гектарлик қадимий шаҳар қисми ва 1369 гектарлик буфер ҳудуд “Маданиятлар чорраҳаси” номи билан. Ҳужжатда, қонунга кўра, бу ерда ҳар қандай қурилиш ёки таъмирлаш фақат Вазирлар Маҳкамаси рухсати билан ва Маданий мерос агентлигининг илмий-эксперт кенгаши хулосасидан сўнг амалга оширилиши керак.
Аммо амалда нима бўлаяпти?
Биз кўряпмизки, тарихий ҳудудда экскаваторлар ҳали ҳам ишламоқда, ҳимоя рўйхатидаги бинолар турли баҳоналар билан бузилмоқда, уларнинг ўрнида янги бинолар қад кўтармоқда. Эски бинолар эса гўё саҳна декорациясига айланган, ҳимоя белгиси бўлган лавҳалар эса фасад безагига айланиб қолган.
Яна бир неча кундан кейин Самарқандда ЮНЕСКОнинг 43-Бош конференцияси сессияси бўлиб ўтади. Бу шов-шувли, кенг миқёсдаги воқеа: бутун дунёдан минглаб делегатлар келади, икки ҳафта давомида учрашувлар, форумлар, қабул маросимлари бўлади. Айтишларича, беш мингдан ортиқ қатнашчи бўлади. Улар шаҳарда яшайди, овқатланади, ҳаракатланади, шаҳар ҳавосидан нафас олади. Эҳтимол, ҳозиргидан ҳам “тозароқ” ҳаводан нафас олади, чунки кичик йўллар ва кириш жойлари ёпилади.
Шу ўринда савол туғилади, лекин негадир уни ҳеч ким очиқ сўрамайди: Бу ЮНЕСКО байрамининг харажатлари кимнинг ҳисобидан амалга оширилади? Минглаб меҳмонларнинг яшаши, транспорти, ташкилий ишлари, овқатланиши учун икки ҳафта давомидаги харажатларни ким қоплайди? Жавоб йўқ. Аммо, буни билишимиз керак. Чунки ана шу маблағлар деворлари ёрилиб, сувоғи тўкилиб, қадимий устунлари чириб кетган биноларни сақлаб қолишга сарфланиши мумкин эди. Самарқанднинг ўзида шундай таъмир талаб минглаб объектлар бор, лекин уларга маблағ йўқ…
ЮНЕСКО ташвиш билдиришни билади, лекин амал қилишни эмас. Бу ташкилот менга эски театрни эслатади: саҳнада актёрлар жон куйдириб “қутқариш ҳақида” шеър ўқишади, аммо саҳна ортида саҳнани бузиш ишлари кетаяпти. Ҳаммаси ажойиб кўринишида, қоидаларга мувофиқ, “маданий” ва “ошкора” кўринишида, аммо ҳақиқатдан бутунлай узоқ.
ЮНЕСКО конференцияси Самарқанддаги муаммоларини ҳал қилиб беради, деб ўйлашдан самара йўқ. Ҳа, у шаҳарга янги сайёҳлар оқимини олиб келади, янги инвестициялар бўлиши мумкин. Лекин “дунё эътибори” — уни “даволамайди”. Бу ёриткичга ўхшайди: ёруғлик сочади, лекин баъзан қуритади ҳам. Масалан, менинг севимли мусиқачим Жан-Мишель Жаррнинг концертидан сўнг шундай когнитив диссонанс ҳосил бўлади: Регистон унинг децибеллари ва фейерверкларига дош берсин, қадимий ғишт термалари қулаб-парчаланиб кетмасин, оғриқдан титрамасин. Мен ташкилотнинг матбуот хизматига ёздим — концертни ўтказишда эҳтиёткорлик билан ёндошишни сўрадим, чунки, афсуски, бизнинг Маданий мерос агентлигимиз буни талаб қилиш имконига ҳам эга эмас…
Мен ЮНЕСКОга ишонмайман.
Лекин мен Самарқандга ишонаман. Мен уни бузмасдан, балки тиклаётган одамнинг қўлларига ишонаман. Илк бор Шоҳи Зиндага қараб ҳайратланган боланинг кўзига. Кўҳна майоликни эҳтиёткорлик билан таъмирлаётган устанинг шивирлаб айтаётган дуосига ишонаман.
Самарқандни халқаро миссиялар эмас, балки унинг ўзида яшайдиган одамлар — самарқандликлар сақлаб қолади. Уларнинг қалблари сабр, ифтихор ва ўз шаҳрига муҳаббат билан лиммо-лим. Бу шаҳар минг йиллар давомида барқарор туриб келди ва яна туриши мумкин — агар биз уни фейерверклар, протоколлар ва сунъий шов-шувлар ихтиёрига ташлаб қўймасак.
Ушбу мақола рус тилидан инглиз тилига таржима қилинган бўлиб, Анастасия Павленконинг рухсати асосида қайта нашр этилди.
