Судья Муҳтарама Тургунова © Kun.uz
Собиқ судьялар устидан қўзғатилган жиноят иши Ўзбекистонда судьяларнинг жавобгарлиги ва суд мустақиллиги ўртасидаги мувозанат ҳақида кенг муҳокамаларга сабаб бўлмоқда.
2025 йил декабрь ойида тадбиркор Акмал Шукуровнинг жазосини озодликдан маҳрум қилишдан озодликни чеклашга ўзгартирган апелляция қарори ортидан Тошкент шаҳар судининг тўрт нафар собиқ судьясига нисбатан жиноят иши қўзғатилди. Акмал Шукуров аввалроқ фирибгарлик, безорилик ҳамда қасддан оғир тан жароҳати етказиш жиноятларини содир этганликда айбдор деб топилган эди. Айбловга кўра, у бизнес ҳамкорини фирибгарлик йўли билан алдаган, шунингдек, Тошкентдаги ресторанлардан бири яқинида юз берган жанжал вақтида бир фуқарога оғир тан жароҳати етказган.
Апелляция инстанцияси биринчи инстанция суди аввал унга тайинлаган 8 йил 1 ой озодликдан маҳрум қилиш жазосини 4 йил 1 ой озодликни чеклаш жазосига алмаштирган. Суд Шукуровнинг қамоқда ўтказган вақтини жазо муддатига ҳисоблаб, уни дарҳол озодликка чиқариш тўғрисида қарор қабул қилган. Бироқ орадан тўққиз кун ўтиб, мазкур қарор тафтиш тартибида бекор қилиниб, Шукуров яна қамоққа қайтарилди, уни озодликка чиқариш тўғрисида қарор қабул қилган судьялар эса кейинчалик ўзлари жиноят иши бўйича айбланувчига айланди.
Айбланувчилар — собиқ судьялар Муҳтарама Тургунова, Одилбек Илҳомжонов, Мирзиёд Абидов ҳамда Тошкент шаҳар суди Жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъатининг собиқ раиси ўринбосари Муроджон Мирзажоновдир. Прокуратура уч нафар собиқ судьяни Жиноят кодексининг 231-моддаси (адолатсиз ҳукм, ҳал қилув қарори, ажрим ёки қарор чиқариш) бўйича айбламоқда. Мирзажоновга нисбатан эса мазкур моддадан ташқари Жиноят кодексининг 236-моддаси (одил судловни амалга оширишга аралашиш) бўйича ҳам айблов қўйилган. Уч нафар айбланувчи 2026 йил апрель ойида бир неча ойлик қамоқдан сўнг гаров эвазига озод қилинган. Мирзажонов эса ҳозирга қадар ҳибсда қолмоқда.
Мазкур жиноят иши Ўзбекистон ҳуқуқшунослари орасида катта муҳокамаларга сабаб бўлди. 50 нафардан ортиқ адвокат собиқ судьяларнинг ҳимояси учун бирлашган. Уларга кўра, мазкур иш пора, коррупция ёки бошқа шахсий манфаатдорлик ҳақида эмас, балки суд томонидан қабул қилинган ҳуқуқий қарор ҳақидадир. Ҳимоя томонининг фикрича, суд қарорлари юзасидан келиб чиққан баҳслар жиноий таъқиб орқали эмас, апелляция ёки тафтиш тартибида ҳал этилиши лозим.
Мазкур иш ижтимоий тармоқларда ҳам қизғин муҳокамаларга сабаб бўлди. Айримлар судьялар қасддан қонунга зид қарор қабул қилган бўлса, улар жиноий жавобгарликка тортилиши шарт, деб ҳисобламоқда. Бошқалар эса юқори инстанция кейинчалик бекор қилган ҳар қандай суд қарори учун судьяларни жиноий жавобгарликка тортиш амалиёти суд мустақиллигига салбий таъсир кўрсатиши мумкинлигидан хавотир билдирмоқда.
Ҳозирда асосий масала — собиқ судьялар ҳақиқатан ҳам прокуратура таъкидлаганидек, қасддан қонунга зид қарор қабул қилганми ёки улар апелляция ёки тафтиш тартибида баҳоланиши лозим бўлган суд қарори учун жиноий таъқиб қилинмоқдами, деган саволга жавоб топишдан иборат.
Шукуров иши
Собиқ судьялар устидан қўзғатилган жиноят иши бевосита Акмал Шукуровга нисбатан юритилган жиноят иши ортидан келиб чиққан. Суд ҳукмига кўра, Шукуров 2022-2025 йилларда содир этилган алоҳида ҳолатларда молиявий ва зўравонлик билан боғлиқ жиноятларни содир этганликда айбдор деб топилган.
BBC Uzbek келтирган суд материалларига кўра, Шукуровга нисбатан қўйилган айбловлардан бири жуда кўп миқдордаги фирибгарлик билан боғлиқ бўлган. Суд аниқлашича, у Германиядан учта Mercedes-Benz микроавтобусини олиб келишни ваъда қилиб, 215 минг евро олган, аммо улардан иккитасини етказиб бермаган. Натижада жабрланувчига тахминан 191,6 минг евро миқдорида моддий зарар етказилган.
Энг оғир айблов эса зўравонлик билан боғлиқ жиноятга тааллуқли бўлган. Суд ҳукмига кўра, 2025 йил 16 мартга ўтар кечаси Шукуров Тошкент шаҳрининг Яккасарой туманидаги The Tower меҳмонхонаси яқинида юз берган жанжал иштирокчиси бўлган. Ҳукмга кўра, жанжални тўхтатишга уринган эркакка зарба берилиши оқибатида жабрланувчи ҳаёти учун хавфли бош мия жароҳатини олган, шошилинч тарзда бош миясида жарроҳлик амалиёти ўтказилган ва у сунъий комага туширилган. Воқеадан кейин Шукуров Ўзбекистонни тарк этган, кейинчалик Қозоғистонда қўлга олиниб, Ўзбекистонга экстрадиция қилинган.
2025 йил 24 октябрь куни Мирзо Улуғбек туман жиноят ишлари бўйича суди Акмал Шукуровни фирибгарлик, безорилик ҳамда қасддан оғир тан жароҳати етказиш жиноятларини содир этганликда айбдор деб топиб, унга 8 йил 1 ой озодликдан маҳрум қилиш жазосини тайинлади.
Иш якунлангандай кўринган бир пайтда, Тошкент шаҳар судининг жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати ҳукмни апелляция тартибида қайта кўриб чиқди. 2025 йил 9 декабрь куни апелляция суди Жиноят кодексининг 57-моддасини қўллаб, енгиллаштирувчи ҳолатларни инобатга олган ҳолда жазони юмшатди. Суд молиявий зарар қопланганини, судланувчи айбини қисман тан олганини ҳамда жабрланувчиларнинг унга нисбатан даъволари қолмаганини ҳисобга олди. Қамоқда ўтказган вақт жазо муддатига ҳисобланганидан сўнг, Шукуров суд залидан озод этилди.
Мазкур қарор жамоатчиликда кескин муҳокамаларга сабаб бўлди. Kun.uz нашри ҳуқуқий таҳлил эълон қилиб, ушбу қарорни оғир зўравонлик жиноятлари бўйича чиқарилган бошқа ҳукмлар билан таққослади ҳамда нега Шукуровникига ўхшаш жиноятлар учун судланган бошқа шахсларга нисбатан анча енгил жазо тайинланганини савол остига қўйди.
Орадан тўққиз кун ўтиб, Тошкент шаҳар прокуратураси киритган протест асосида иш тафтиш тартибида қайта кўриб чиқилди. Тафтиш инстанцияси апелляция қарорини бекор қилиб, Шукуровга нисбатан 6 йил озодликдан маҳрум қилиш жазосини тайинлади.
Шундан кўп ўтмай, апелляция қарорини қабул қилган тўрт нафар судьянинг ваколатлари муддатидан олдин тугатилди. Кейинчалик прокуратура уларнинг барчасига нисбатан жиноят иши қўзғатди.
Айблов ва ҳимоя позицияси
Тўрт нафар собиқ судья устидан суд жараёни 2026 йил 24 июль куни Тошкент вилояти судида бошланди. Илк суд мажлисида ҳимоя томони мазкур ишни кўриш ваколатига эътироз билдириб, Тошкент шаҳар суди судьялари чиқарган қарорларнинг қонунийлиги вилоят суди эмас, балки Олий суд томонидан кўриб чиқилиши лозимлигини таъкидлади. Бироқ суд бу илтимосномани рад этиб, ишни мазмунан кўришни давом эттиришга қарор қилди.
Ҳимоя томони, шунингдек, юқори инстанция суди кейинчалик бекор қилган ҳар қандай суд қарори судьяни автоматик равишда жиноий жавобгарликка тортиш учун асос бўла олмаслигини билдирди. BBC Uzbek нашрига берган интервьюсида адвокат Абдумалик Абдуллаев мазкур иш коррупция ёки бошқа шахсий манфаатдорлик ҳақида эмас, балки суд мустақиллиги ҳақида эканини таъкидлади. Адвокат Мухсинжон Мадаминов ҳам бу иш натижаси, айниқса, катта жамоатчилик эътиборидаги ишлар бўйича судьяларнинг келгусида қарор қабул қилиш амалиётига таъсир кўрсатиши мумкинлигини қайд этди. Ҳимоя томонининг фикрича, суд қарорларининг қонунийлигига оид баҳслар жиноий таъқиб орқали эмас, апелляция ёки тафтиш тартибида ҳал этилиши лозим.
Собиқ судьялар, шунингдек, БМТнинг Ўзбошимчалик билан қамоққа олишлар бўйича ишчи гуруҳига (UN Working Group on Arbitrary Detention) мурожаат йўллаган. Ҳимоя томонига кўра, мурожаатда уларнинг қамоққа олиниши ва жиноий таъқиб қилиниши суд мустақиллигини кафолатловчи халқаро принципларга зид экани, шунингдек, тергов жараёнида айбланувчиларга босим ўтказилгани ҳақидаги даъволар ҳам баён этилган.
2026 йил 31 июль куни бўлиб ўтган суд мажлисида давлат айбловчиси айблов хулосасини расман ўқиб эшиттирди. Мажлис асосан процессуал масалалар муҳокамасига бағишланди. Суд ҳимоя томонининг иш материалларида мавжуд аудиоёзувни тақдим этиш ҳақидаги илтимосномасини қаноатлантирди. Бироқ Муроджон Мирзажоновга нисбатан қўлланилган ҳибс эҳтиёт чорасини ўзгартириш, «Эзгулик» инсон ҳуқуқлари жамиятини жамоат ҳимоячиси сифатида ишда иштирок этишига рухсат бериш ҳамда раислик қилувчи судьяни рад этиш ҳақидаги илтимосномалар рад этилди. Шу билан бирга, суд журналистлар ва блогерларга суд жараёнини ўз техник воситалари орқали тасвирга олишга рухсат берди.
2026 йил 3 август куни бўлиб ўтган суд мажлисидан сўнг ҳуқуқ ҳимоячиси Гулноз Мамарасулова собиқ судья Муҳтарама Тургунова билан суҳбатлашди. Апелляция қарорини ҳимоя қилиш билан бирга, Тургунова тергов жараёнида ўзига нисбатан қўлланилган муносабат юзасидан бир қатор даъволарни илгари сурди. Унинг таъкидлашича, терговчилар ундан бир неча бор Тошкент шаҳар суди жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъатининг собиқ раиси ўринбосари Муроджон Мирзажоновга қарши кўрсатма беришни талаб қилган. Шунингдек, Тургунова тергов ҳибсхонасида судьялик фаолияти даврида ўзи ҳукм чиқарган маҳкума билан бир камерага жойлаштирилганини, бу эса унинг хавфсизлигига таҳдид туғдирганини билдирди. У яна гаров эвазига озод қилинганидан кейин техник хатолик оқибатида қидирувдаги шахс сифатида асоссиз ушлаб турилганини ҳам маълум қилди.
Судьялар жавобгарлиги ва суд мустақиллиги
Суд жараёни бошланишидан бир неча кун аввал собиқ судья Муҳтарама Тургунова очиқ мурожаат билан чиқиб, Шукуровга нисбатан қабул қилинган апелляция қарорини ҳимоя қилди. У судлов ҳайъати қонунга зид ҳаракат қилмаганини таъкидлаб, юқори инстанция суди кейинчалик қарорни бекор қилгани учун судьялар жиноий жавобгарликка тортилмаслиги кераклигини билдирди. Шунингдек, Тургунованинг айтишича, тергов давомида судьялар томонидан пора олингани ёки бошқа шахсий манфаатдорлик мавжудлигини тасдиқловчи ҳеч қандай далил аниқланмаган.
«Биз ишни қонуний ва адолатли кўриб чиққанмиз. Агар юқори инстанция кейинчалик қарорни бекор қилгани учун судьялар жиноий жавобгарликка тортиладиган бўлса, эртага оддий фуқароларга нисбатан ҳам шундай ноқонуний муносабатлар қўлланилмаслигига ким кафолат бера олади?» — деди Тургунова ўз мурожаатида.
Суд муҳокамаси давом этаётгани сабабли прокуратура мазкур баёнотларга очиқ муносабат билдирмаган. Суд ушбу иш доирасида айбланувчилар ҳақиқатан ҳам қасддан адолатсиз қарор қабул қилган-қилмаганини, шунингдек, Муроджон Мирзажонов одил судловни амалга оширишга ғайриқонуний аралашгани ҳақидаги айбловлар ўз тасдиғини топиш-топмаслигини баҳолаши кутилмоқда.
Навбатдаги суд мажлиси 2026 йил 7 август кунига белгиланган. Ушбу иш натижасидан қатъи назар, у Ўзбекистонда судьялар жавобгарлиги, суд мустақиллиги ҳамда мазкур икки тамойил ўртасидаги мувозанат ҳақидаги муҳокамаларга сезиларли таъсир кўрсатиши мумкин.
