Айни кунларда Самарқанд шаҳрида ЮНЕСКО Бош конференциясининг 43-сессияси бўлиб ўтмоқда. Маҳаллий ОАВ бу воқеани катта ҳаяжон билан ёритмоқда: бу сессия сўнгги 40 йил ичида илк бор ЮНЕСКОнинг Париждаги қароргоҳидан ташқарида ўтказилмоқда. Ҳақиқатан ҳам, Ўзбекистон ҳукумати конференцияни мамлакатнинг намунали тарихий мерос масканларидан бирида ўтказиш учун катта саъй-ҳаракат қилди. Бироқ расмий байрамона руҳ ортида фаоллар ва блогерларга нисбатан босим кучайиб бораётгани кузатилмоқда.
Конференцияда сўзга чиққан Президент Шавкат Мирзиёев ЮНЕСКО ҳузурида Аёллар етакчилиги академиясини ташкил этиш, шунингдек, инклюзив таълим бўйича махсус платформа яратишни таклиф қилди. Шу билан бирга, у глобаллашув ва иқлим ўзгариши шароитида маданий меросни асрашга қаратилган резолюция қабул қилиш ташаббусини илгари сурди.
Илғор риторика ва маҳаллий ОАВ ҳамда ЮНЕСКО вакилларининг мақтовларига қарамай, Ўзбекистон ҳукумати Самарқандда ЮНЕСКО муҳофазасидаги объектлар билан боғлиқ ишлари учун жиддий танқидларга учрамоқда. Бу ишлар ўнлаб мажбурий кўчиришлар ва биноларнинг бузилишига олиб келган бўлиб, мазкур ҳолат БМТ томонидан яқинда эълон қилинган расмий баёнотда ҳам қайд этилди.
Шу фонда ҳукумат одатдаги қатъий услубини ишга солиб, хавфсизлик хизматларини фаоллар ва танқидий фикр билдирувчилар устидан назоратни кучайтиришга жалб этмоқда. Мақсад — байрамона муҳитга соя тушириши мумкин бўлган ҳар қандай салбий ахборотнинг олдини олиш.
2025 йил 3 ноябрь куни инсон ҳуқуқлари ҳимоячиси, Ўзбекистон инсон ҳуқуқлари “Эзгулик” жамияти директори Абдураҳмон Ташанов Facebook саҳифасида қуйидаги хабарни қолдирди:
“Тўрт кундирки, мобил телефоним ишламайди. Компания бу ҳолга изоҳ беролмаяпти. Самарқандда ЮНЕСКО саммити учун келган Швеция делегацияси билан учрашувга боргандим, ўша ердан блокланди. Яна бир неча кишида шундай экан, улар ҳам вазиятни гапириб беришди.
Аслида шведлар эски дўстларим бўлгани учун боргандим, жиддий гап ҳам бўлгани йўқ. Тошкентда жиноят қидирув бўлими раҳбарлари «хавотир олиб» уйгача келибди, қўшниларимни безовта қилишган. Бир-икки танишларга: «Анави аҳмоқларга тушунтиринглар, ЮНЕСКО маданий масалалар билан шуғулланувчи тизим, бизга дахли йўқ» дедим. Қаерда дейсиз, раҳбарларнинг кайфияти бузилмасин, эмиш.
Кеча анжуман ташкилотчиларининг бири билан гаплашдим, вазиятни эшитгач: «Бундан президентнинг хабари бор деб ўйлайсанми?» деди. Мен: «Билмадим, у киши ер тагида илон қимирласа, биламан» дейди, дедим. Ғалатироқ смайлик юборди, мен ҳам индамай қўявердим. Янги рақам олиш учун бошқа компанияга кетяпман.”
3 ноябрь куни Жиззах вилоятидан машҳур блогер Худойберди Зоминий ҳам Facebook саҳифасида қуйидагини ёзди:
“Икки кун олдин маҳалламизга масъул профилактика инспектори келиб: ‘Сизни Чилонзор ИИБнинг “терроризмга қарши” бўлими сўраяпти, Самарқанддаги саммитга борасизми-йўқми, шуни билишмоқчи’, деди.
Мен: ‘Йўқ, бормайман. Улар у ерда менга нимадир тайёрлаб қўйишдими?’ дедим.
Инспектор ‘катта бошлиқ’қа қўнғироқ қилиб: ‘саммитга бормас экан’, деди.
Кейин сўрадим: ‘Нима, жиноят қилибманми?’
У: ‘Йўқ, фақат гаплашмоқчи экан’, деди.
Мен: ‘Унда ўша бошлиқнинг рақамини беринг’, дедим.
‘Кечирасиз, бера олмайман’, деди.
Ё Худо, нега шундай? Ахир мен негатив блогер эмасман-ку?”
1 ноябрь куни Самарқандлик фаол Зафар Хандамов эса қуйидаги хабарни қолдирди:
“30 октябрь куни тушдан кейин интернетим ҳам, мобил алоқам ҳам тўлиқ ўчирилди. 31 куни оператор **Ucell**га қўнғироқ қилдим. Уйга келиб шахсий кабинетга кирганимдан кейин қўнғироқ ва SMS ишлай бошлади, лекин мобил интернет ҳали ҳам йўқ. Бугун яна қўнғироқ қилиб, GPS ишламаётганини айтдим. ‘Илтимос, кутиб туринг’, дейишди-да, кейин: ‘Интернетингиз тўлиқ блокланган, истасангиз ариза қолдиринг, 5–15 кун ичида кўриб чиқилади’, дейишди. Ариза қолдирдим. Қандай ‘неъмат’ — ҳуқуқларим чекланяпти! Мен сизларнинг душманингиз эмасман, бундай қилманг…”
3 ноябрь куни самарқандлик блогер Абдуносир Ҳомидов Абдураҳмон Ташановнинг пост остида изоҳ қолдирди:
“Бу кунлари худди шу ҳолат менда ҳам бўляпти. Аввалига жиддий олмагандим, лекин бугун тўртинчи кун — рақамим умуман ишламаяпти. Хавотир олманг, мен оддий ‘мардикор’ман, Европа делегациялари орасида танишларим ҳам йўқ…”
Шу куни исмини ошкор қилмасликни сўраган яна бир Facebook фойдаланувчиси шундай ёзди:
“Ўзбекистон тараққиёти ва Мирзиёев ислоҳотларининг энг катта душмани — КГБ–СНБ услубида фикрлайдиган, паранойяга берилган амалдорлардир. Бу ‘балтатошлар’ ҳали ҳам советча ‘ота билади’ деган усулда ишлайди. Улар қолип каби: қоронғиликда кўпаяди, ёруғликда эса йўқолади. Шаффофлик — қолипнинг душмани.
Яқинда улар Шарифанинг паспортини эски КГБ лабораторияларидан қолган заҳарли модда билан ёқиб юборишди. Бундан олдин пахта қуллигидан халос қилган ташкилот раҳбарига ҳужум уюштиришди. Бугун эса Абдураҳмоннинг телефонини ўчиришди.”
Самарқандда ЮНЕСКО анжумани байрам сифатида тақдим этилаётган бир пайтда, ушбу воқеалар сўз эркинлиги, фуқаролик фаоллиги ва хавфсизлик хизматларининг ҳисобдорлиги масалалари ҳали ҳам Ўзбекистонда очиқ қолиб келаётганини кўрсатмоқда.
