Сурхондарё вилояти Шўрчи туманида 2025 йил 31 октябрь куни қарийб 80 нафар фермер кечаси автобусларга мажбуран чиқарилиб, ИИБ кузатувида вилоят мутасаддилари билан “йиғилиш”га олиб борилди. Автобусдан маҳаллий Kun.uz нашрига юборилган видеода фермер шундай дейди: “Айбимиз — буғдой экишни кечиктирганимиз”.
Видеоёзувларда Сурхондарё вилоятидаги маҳаллий амалдорлар фермерларга тегишли янги экилган пиёз далаларини тракторлар билан йўқ қилишни буюраётгани кўринади.
“Нима эккан бўлсангиз ҳам, барибир бузиб ташлаймиз. Кейин навбатдаги далани ҳам ҳайдаймиз”, — дейди видеода амалдорлардан бири. “100 ёки 200 миллион сўм сарфлаган бўлсангиз ҳам, майли, экинг — барибир шудгорлаймиз. Гап таъсир қилмаяпти. Пиёз эккан фермерлардан тўйдик. Пиёз экканингиз учун пахта режасини бажармадингиз. Туманда 580 гектар пахта экилмай қолган”.
Бу каби маъмурий босим саҳналари — “тақсимот тизими” деб аталадиган амалиёт совет давридаги буйруқбоз қишлоқ хўжалигини эслатади. Президент Шавкат Мирзиёев қишлоқ хўжалигини либераллаштириш ҳақида бир неча бор очиқ баёнот берганига қарамай, сўнгги йилларда бундай ҳолатлар яна кўпайиб бораётгани кузатилмоқда.
Ислоҳотлар қаршиликка учраганда
Агробизнес уюшмаси раҳбари Камолиддин Икромов бу каби ҳаракатларни “агротерроризм” деб атади. Унинг айтишича, бу ҳолат фақат Шўрчи тумани билан чекланиб қолмаган, бошқа ҳудудларда ҳам шунга ўхшаш воқеалар кузатилмоқда.
“Бу амалиёт президент қарорларига тўғридан-тўғри зид”, — дейди Икромов. “Кетма-кет қабул қилинган икки президент қарорига кўра, пахта ва буғдой етиштирувчи фермерлар ернинг 45 фоизида пахта, 45 фоизида буғдой, қолган 10 фоизида эса ўз хоҳишига кўра экин экиш ҳуқуқига эга”.
Икромов бундай қаттиққўл аралашув нафақат ислоҳотларни издан чиқараётганини, балки мамлакат озиқ-овқат хавфсизлиги ва бозор барқарорлигига ҳам таҳдид солаётганини таъкидлайди. “Агар эртага пиёз нархи бир килоси 5 минг сўмга чиқиб кетса, бунинг жавобгарлигини ким олади?” — дея сўрайди у. “Экинни йўқ қилган ўша амалдорлар қимматчилик учун аҳолига товон тўлайдими?”
Экинларни ўзбошимчалик билан йўқ қилиш фермерларни руҳан синдирган ва қишлоқ хўжалигига сармоя киритиш истагини сўндирган. “Бундай босим одамларни фермер хўжалигига пул тикишдан қўрқитади”, — дейди Икромов. Президент қарорларида фермерларга берилган имтиёзлар билан маҳаллий ҳокимиятларнинг мажбурловчи хатти-ҳаракатлари ўртасидаги зиддият ҳуқуқий ноаниқлик ва умидсизлик муҳитини яратмоқда.
Маҳаллий коррупция ва саботаж
Икромов муаммонинг илдизини маҳаллий даражадаги коррупция ва бюрократик саботажда кўради. “Айрим амалдорлар 45–45–10 тизимини қасддан жорий этмайди”, — дейди у. “Кейин юқорига фермерлар ерни тўғри бошқара олмаяпти, деб ҳисобот беришади. Бу эса назоратни ўз қўлларида сақлаб қолиш учун баҳона бўлади. Кўпинча бу коррупцион сабаблар билан боғлиқ — ҳоким ўринбосарлари ер мажбуриятларини пора эвазига қайта тақсимлайди”.
Бундай манипуляциялар марказсизлаштириш ва ислоҳотлар ғоясини йўққа чиқариб, маҳаллий элиталарга ҳокимиятни сақлаб қолиш ва фермерлар ҳисобидан манфаат кўриш имконини беради.
Ўтмишда қолиб кетган тизим
Kun.uz мақоласида таъкидланишича, “тўқимачилик фабрикалари ёки режалар учун” фермерларни муайян экин экишга мажбурлаш иқтисодий жиҳатдан мутлақо мантиқсиз. “Агар пахта фойдали бўлмаса, ҳеч ким уни экишни истамайди. Агар фойдали бўлса, фермер уни ихтиёрий равишда етиштириб олади — кимдир тепасида туриб буйруқ бергани учун эмас”.
Ўзбекистон қишлоқ хўжалигида ислоҳотларни олға суришга уринаётган бир пайтда, бундай ҳолатлар президент риторикаси билан жойлардаги воқелик ўртасидаги тафовутни яққол кўрсатиб бермоқда. Қарорлардаги эркинлик ва амалдаги мажбурлов ўртасидаги зиддият чуқур муаммони — фермерларни тадбиркор эмас, балки тартибга солиниши керак бўлган итоаткор шахс сифатида кўрадиган маъмурий тафаккур ҳали ҳам сақланиб қолаётганини очиб бермоқда.
Мутахассислар огоҳлантиришича, бу ёндашув ўзгармас экан, Ўзбекистон қишлоқ хўжалиги иқтисодиёти технология ёки сармоя етишмаслиги туфайли эмас, балки мамлакатни боқиб келаётган инсонларга ҳақиқий эркинлик беришдан қўрқадиган тизим сабабли қотиб қолаверади.
Манба: Kun.uz
