Тошкент вилояти Паркент туманидаги фермерлар қўрқитиш, ноқонуний ер мусодараси ва мувофиқлаштирилган босимга дуч келмоқда

Тошкент вилояти Паркент туманида режалаштирилган йирик туризм лойиҳаси сўнгги йиллардаги энг хавотирли ер можароларидан бирига сабаб бўлди. Бу ҳолат маҳаллий ҳокимият раҳбарлари, прокуратура ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар томонидан фермерларга нисбатан қўрқитиш, ноқонуний ер тортиб олиш ва мувофиқлаштирилган босим амалиёти мавжудлигини очиқ-ойдин кўрсатмоқда. Озодлик радиоси хабари ва “Антикоррупция” ташаббуси томонидан тўпланган бевосита кўрсатмаларга кўра, можаронинг илдизи йил бошида тасдиқланган 494 гектарлик туризм лойиҳасига бориб тақалади. Аммо амалда кузатилаётган ҳолат — расмий лойиҳа ҳудудларига умуман кирмайдиган, 3 минг гектаргача боғ-майдонларни мажбурий ва тартибсиз тарзда тортиб олишга уринишдир.

Фермерларнинг айтишича, аввалига уларга кўп ваъдалар берилган. Йил бошида Паркент тумани ҳокими Сардор Исоқулов давлат эҳтиёжлари ёки туризм ривожи учун олинадиган ҳар қандай ер адолатли тарзда компенсация қилинишига ваъда берган. “Агар ерингиз туризм ҳудудига тушса, баҳолатинг, тўлаймиз, деб айтишган. Биз бунга қарши чиқмаганмиз”, деб эслайди фермерлар. “Бу уларнинг ўз сўзлари эди. Энди эса гўё бундай гап бўлмагандек тутяпти.”

Фермерлар ҳоким, туман прокурори Жасур Ҳайитбоев ва туман ИИБ бошлиғи уларни бирма-бир чақириб, сохта айбловлар қўйгани ва ер ижара шартномаларидан “ихтиёрий равишда” воз кечишни талаб қилганини сўзлаб беришди. “Агар ўзинг бермасанг”, деган экан бир фермерга, “эртага пушаймон бўласан, ҳеч нарса ёрдам бермайди”.

Бошқа бир фермер Муҳиддин Абдуллаевнинг айтишича, ер ижара шартномасини бир томонлама бекор қилиш учун қонун талаб қиладиган ҳеч бир тартибга амал қилинмаган. “Бизга расмий огоҳлантириш берилиши керак эди. Судга чақиришлари ёки ҳеч бўлмаса почта орқали хабар беришлари шарт эди. Бизга ҳеч нарса берилмади. Аксинча, ҳоким, прокурор, ИИБ бошлиғи ва кадастр раҳбари олдига ўтқазиб, бақириб айблов қўя бошлашди. Агар рад этсанг, ‘ҳозир бермасанг, эртага аҳволинг ёмон бўлади, қўлингдан ҳеч нима келмайди’, дейишади. Агар айтганларим нотўғри бўлса, шу ердаги фермерлар рад этсин”, деди у. Суҳбат пайтида ҳозир бўлган ўн нафардан ортиқ фермер Абдуллаевнинг сўзларини тасдиқлади.

Деярли барча гувоҳларнинг таъкидлашича, босим тизимли тус олган. Фермерлар айтишича, амалдорлар “боғ экилмаган”, “ирригация ариқлари бетонланмаган”, “чорва сони талабга мос эмас” каби сохта айбловларни тўқиб чиқарган. Фермер Санжар Отаев бу ҳақда шундай дейди: “Улар ‘ички ариқларинг бетонланмаган’ дейишади. Менда умуман ариқ йўқ. Бу ерда сув йўқ. Томчилаб суғориш қиламан. Сув бўлмаса, қайси ариқни бетонлайман?”

Фермерлар туман ҳокимияти нафақат қонун талабларини инобатга олмаган, балки уларни атайлаб четлаб ўтганини ҳам айтишмоқда. Кўплаб фермерларнинг ер ижара шартномаларини бекор қилиш ҳақидаги суд қарорлари уларга хабар берилмасдан, мутлақо сир тарзда чиқарилган. Бу гувоҳликлар процессуал ҳуқуқларнинг тизимли равишда бузилаётганини кўрсатади. “Менинг 14 гектар ерим бор”, дейди фермер Ҳамид Соипов. “Мени чақириб, 6,5 гектар ерингни топширасан, дейишди. Рад этдим, чунки бу ерда тўққиз нафар ишчим ишлайди. Улар ‘ихтиёрий бермасанг, бошқа ерингни ҳам оламиз’ дейишди. Кейин судга бериши билан қўрқитишди. Судда гаплашайлик дедим. Аммо ҳеч қандай чақирув олмадим. Кейин билиб қолсам, суд менсиз ўтган, ижара шартномам бекор қилинган экан.”

Бундай ҳолатлар бутун туман бўйлаб такрорланиб, энг асосий процессуал ҳуқуқлар йўққа чиқарилаётганини кўрсатмоқда. Судлар мустақил ҳакам сифатида эмас, балки туман ҳокимияти манфаатларини қўллаб-қувватловчи идора сифатида иш тутаётгандек таассурот уйғотмоқда.

Фермерлар мулкининг йўқ қилиниши ҳам босимнинг бир қисми сифатида тилга олинмоқда. Айниқса, боғ эгаси Зуфар Ҳайдаровнинг ҳолати эътиборли. У 2019 йилда ижарага олган икки гектар ерга олма ва нок экади, суғориб, чорва кирмаслиги учун атрофини тўсади. Президент Мирзиёевнинг ташрифи кутилган пайтда, ҳокимнинг буйруғи билан тўсиқлар олиб ташланган. “Тўсиқлар олиб ташланди, олма-ноклар тўкилди, қолганини отлар еб кетди. Ҳеч нарса сота олмадик. Расмларимиз бор. Кейин яна тўсиқ ўрнатинглар деди, ўрнатдик. Кейин яна олиб ташланглар деди. Энди эса ерни топширишни талаб қиляпти. Агар рози бўлмасам, яна 6,5 гектар боғимни ҳам олиб қўямиз деб таҳдид қилишди. Мажбуран ариза ёздим.”

Фермерлар орасида қўрқув жуда кучли. Исмини ошкор қилмасликни сўраган фермер Озодликка шундай деди: “Прокурор омма олдида мулойим гапиради. Лекин ёлғиз қолганда беш-олти йилга қаматаман, деб таҳдид қилади. Агар шикоят қилсанг, жазолайди.” Фермерлар Тошкентга бориб Республика фермерлар кенгашидан ёрдам сўраганидан кейин, кўпчилиги туман ИИБга чақирилиб, бошқа шикоят қилмаслик ҳақида тилхат ёзишга мажбурланган.

Бу ҳолатлар ер мусодараси жараёни шунчаки нотўғри бошқарилмаётганини эмас, балки туризм лойиҳаси учун рухсат этилганидан анча катта “давлат захираси” яратиш мақсадида атайлаб манипуляция қилинаётганини кўрсатади. Ишни ўрганган ҳуқуқшунослар, жумладан Республика фермерлар кенгаши ҳуқуқшуноси Чорихон Қодиров, ҳоким, прокурор ва судларнинг ҳаракатлари президент қарори талабларига зид эканини таъкидлайди. Қодировнинг айтишича, прокурорларнинг ижара шартномаларини бекор қилиш жараёнида иштирок этиши қонунга зид, фермерларни “ихтиёрий ариза” ёзишга мажбурлаш эса мансаб ваколатини суиистеъмол қилиш ҳисобланади.

Қодировнинг таъкидлашича, тортиб олинаётган боғлар президент томонидан тасдиқланган туризм харитасига ёки тегишли қарор лойиҳасига кирмаган. “Агар прокурор ҳоким билан бирга шу ноқонуний ҳаракатлар ёнида турса, демак у бундан хабардор ва унда иштирок этяпти”, дейди у. Унинг фикрича, фақат Бош прокуратура томонидан мустақил текширув ўтказилиши бу ишларда коррупция схемалари бор-йўқлигини аниқлаб бера олади. Фермерлар эса тортиб олинган боғлар кейинчалик шаффоф бўлмаган усулларда таъсирли шахсларга тақсимланишидан хавотирда.

“Олтинбел” дам олиш маскани сифатида тарғиб қилинаётган лойиҳа ҳозиргача маҳаллий аҳоли учун аниқ фойда келтиргани йўқ. Бузилиши кутилган боғлар эса йиллар давомида қилинган меҳнат, сармоя ва оилаларнинг барқарор даромад манбаи ҳисобланади. Расмийлар айтганидек, лойиҳа минглаб сайёҳларни жалб қиладими ёки йўқми — бу ҳали тахмин. Аммо аниқ нарса шуки, ҳозирнинг ўзида меҳнат билан яратилган боғлар йўқ қилиш хавфи остида, оилаларнинг тирикчилиги эса таҳдид остида қолмоқда.

Тузилмавий суиистеъмол намунаси: суд, прокуратура ва ҳокимият бир ёқадан бош чиқарганда

Паркентдаги ҳолат Ўзбекистонда мулк ҳуқуқларининг нақадар нозик эканини ва назоратсиз ҳаракат қилаётган маҳаллий ҳокимият олдида фермерлар қай даражада ҳимоясиз эканини кўрсатади. Фермерлар ўзларини қарши тура олмайдиган кучлар ўртасида қолиб кетгандек ҳис қилаётганини айтишади. “Ҳоким, прокурор ва судянинг тили бир”, деди фермерлардан бири. Судлар эшитувсиз қарор чиқарса, прокурорлар ҳоким билан бирга фуқароларга босим ўтказса, президент қарорларига зид маъмурий ҳаракатлар қилинса, ердан фойдаланишни ҳимоя қилувчи бутун ҳуқуқий тизим ишдан чиқади.

Бу оддий маҳаллий тушунмовчилик эмас, балки институционал мувозанатсизлик натижасидир. Фермерлар маъмурий зўравонликдан ҳимоя қилиш учун суд ва прокуратурага ишонади. Аммо амалда бу идоралар туман ҳокимияти билан бир сафда ҳаракат қилаётгандек кўринмоқда. Ҳокимнинг қўнғироқларга жавоб бермаслиги, расмий сайтларда ишламайдиган телефон рақамлари, раҳбарият ҳақида маълумот йўқлиги — буларнинг барчаси жамоатчилик назоратидан қочишга уриниш таассуротини кучайтиради. Ҳатто вилоят ҳокимлигининг матбуот хизмати ҳам Озодлик қўнғироқларига жавоб бермаган.

Фермерлар ер тортиб олиш лойиҳа ҳудудларидан анча ташқарига чиқиб кетганини қатъий таъкидламоқда. Уларнинг гумонича, туман раҳбарияти “давлат захираси”ни сунъий равишда кенгайтириб, кейинчалик қимматбаҳо боғларни ривожланиш баҳонасида бошқа шахсларга беришни кўзламоқда. “Бир ўқ билан икки қуён”, деди фермерлардан бири. “Аввал лойиҳа учун ерни олишади. Кейин лойиҳага алоқаси бўлмаган боғларимизни ҳам, шунчаки хоҳлагани учун тортиб олишади.”

Агар бу кўрсатмалар рост бўлса, Паркент ҳолати иқтисодий ривожланиш ва туризмни қўллаб-қувватлаш мақсадида ишлаб чиқилган ташаббус қандай қилиб айнан шу фуқароларга қарши қуролга айланиб кетиши мумкинлигининг ёрқин мисолидир. Бунинг инсонларга таъсири эса жуда оғир. Боғлар — бу фақат иқтисодий актив эмас, балки йиллар давомида қилинган меҳнат, оила даромади ва жамоа барқарорлигидир. Уларни йўқотиш — авлодлар тирикчилик қилган асосни йўқотиш демакдир.

Ҳуқуқшунослар фикрича, адолатга олиб борадиган ягона йўл — Президент Администрацияси, Бош прокуратура ва Адлия вазирлигининг қатъий аралашувидир. Ноқонуний ҳаракатлар, таҳдидлар, мажбурий тилхатлар, сохта айбловлар ва суд жараёнларининг қонунбузарликларини ташқи текширувсиз қолдириш қишлоқ аҳолиси билан давлат ўртасидаги ишончни батамом емириб юборади. Фермерлар аллақачон умидини йўқота бошлаган. “Агар суд, прокурор ва ҳоким бирга бўлса”, деди улардан бири, “бизга қандай умид қолади?”

Бу ҳолат кенгроқ миллий муаммони ҳам очиб беради. Ўзбекистоннинг улкан ривожланиш режалари давлат дастурларини шахсий манфаат йўлида суиистеъмол қилаётган маҳаллий элиталар туфайли издан чиқиши мумкин. Туризм зоналари, саноат парклари ва қурилиш лойиҳалари — тараққиёт двигатели сифатида тақдим этилаётган ташаббуслар — агар назоратчи институтлар мустақил бўлмаса, ер талон-тарожи ва коррупция воситасига айланиши осон. Паркент воқеаси қоғоздаги ислоҳотлар амалда ҳисобдорликсиз маъносиз эканини кўрсатади. Шунингдек, у барқарор ривожланиш фуқаролар ҳуқуқлари вайрон қилиниши ҳисобига қурилиши мумкин эмаслигини эслатади.

Ушбу мақола Озодлик радиосида 2025 йил 24 ноябрда эълон қилинган суриштирувга асосланган.